اخراج كرد ، ممكن است خليفهء مسلمين شود ؟ و اين مقام و الا به او سپرده شود ؟ ! ! اگر اوضاع فكرى و اجتماعى و قلّت آگاهى دينى سقوط كرده و به نابودى كشيده شود ، البته چنين فاجعه‌ها و گرفتاريها را بر سر مسلمين مىآورد و اين قبيل ستمگر را بر آنان حاكم مىكند . براستى كه مروان بن حكم عنصرى مخرب و از جمله طرفداران باطل و نفاق بود و موضع تخريب و ستيز با اسلام را داشت و به اجماع تمام مورخان فريبكارى پليد و مورد خشم همهء مسلمين بوده است تا بدان جا كه او را رشتهء باطل لقب داده بودند و او با پدرش در زمان پيامبر - صلّى اللّه عليه و آله - و حكومت ابو بكر و عمر به طايف تبعيد شده بودند و در گرسنگى و فقر به سر مىبردند ، اما چون زمام خلافت به دست عثمان افتاد ، آنان را به مدينه طلبيد و مقرب خود ساخت و ثروت فراوانى به ايشان بخشيد و عثمان تا آنجا به مروان اعتماد كرد كه او را مشاور خود قرار داد و تمام امور سياسى را به دست او سپرد با علم به اين كه او هيچ نظر صحيح سياسى و يا انديشهء اصيلى نداشت تا باعث شود كه او را اين قدر به خود نزديك كند و يا تمام امور را به او واگذارد ، و ليكن تعصب قبيله‌اى عثمان را وادار كرد تا بنى اميه و آل ابى معيط را به گردن خود سوار كرد ، و اموال مسلمين را به ايشان بخشيد و مناصب عالى دولتى را به ايشان واگذار نمود و از ايشان گروه اشرافى خطرناكى ساخت كه بر سرنوشت كشور تسلّط يافتند و به هيأتى درآمدند كه محدود ساختن نفوذ ايشان و پايان دادن بر سيطرهء آنها بسيار مشكل شد . ( 1 ) به هر حال ، در حقيقت مروان در روزگار خلافت عثمان ، حاكم مطلقى بود كه در تمام امور دولت به دلخواه خود عمل مىكرد و جلوداران شورشى كه از نواحى مختلف كشور اسلامى بر ضد عثمان به مدينه آمدند اصرار مىكردند كه مروان بايد از تشكيلات دولت اسلامى بر كنار شود اما عثمان پاسخ مثبت نداد و در مقابل ، بيشتر به او تمسّك جست اين بود كه شورشيان به كشتن عثمان ناگزير شدند و او را با آن وضع فجيع كشتند كه خود دليل خشم مردم نسبت به عثمان و به